Những rủi ro phổ biến trong thương mại quốc tế

Thương mại quốc tế mang lại cơ hội mở rộng thị trường, tiếp cận công nghệ và tăng trưởng kinh tế, nhưng cũng đi kèm với vô số rủi ro. Trong bối cảnh năm 2026, khi căng thẳng địa chính trị, chiến tranh thương mại và chuyển đổi xanh diễn ra mạnh mẽ, rủi ro thương mại quốc tế ngày càng phức tạp và khó lường. Theo WEF Global Risks Report 2026, đối đầu địa kinh tế và xung đột vũ trang là những rủi ro hàng đầu đe dọa doanh nghiệp toàn cầu. Bài viết phân tích các loại rủi ro chính, tác động đến doanh nghiệp Việt Nam và các biện pháp quản trị rủi ro hiệu quả.

>> Tham khảo: Tham gia BHXH bắt buộc cho chủ hộ và lao động hộ kinh doanh.

1. Khái niệm và phân loại rủi ro

Rủi ro trong thương mại quốc tế là những bất định có thể gây thiệt hại về tài chính, hoạt động hoặc pháp lý cho các bên tham gia mua bán hàng hóa, dịch vụ xuyên biên giới. Rủi ro xuất phát từ sự khác biệt về luật pháp, văn hóa, kinh tế, chính trị và khoảng cách địa lý giữa các quốc gia.

Các loại rủi ro chính được phân loại như sau:

a. Rủi ro thương mại (Commercial Risks)

• Rủi ro thanh toán: Người mua từ chối thanh toán, phá sản hoặc trì hoãn (dishonour).
• Rủi ro đối tác: Gian lận, lừa đảo (fake buyer, phantom shipment).
• Rủi ro chất lượng và giá cả: Hàng hóa không đúng tiêu chuẩn, biến động giá nguyên liệu.

>> Tham khảo: Hóa đơn điện tử; Báo giá hóa đơn điện tử.

b. Rủi ro chính trị và quốc gia (Political & Country Risks)

• Thay đổi chính sách đột ngột: Thuế quan mới, cấm vận, hạn ngạch.
• Xung đột vũ trang, bất ổn chính trị (Red Sea, Ukraine, Trung Đông 2025-2026).
• Quốc hữu hóa tài sản hoặc cản trở chuyển tiền.

c. Rủi ro kinh tế và tài chính

• Biến động tỷ giá hối đoái (FX risk).
• Lạm phát, suy thoái kinh tế, biến động lãi suất.
• Rủi ro tín dụng quốc tế.

d. Rủi ro logistics và vận tải

• Gián đoạn chuỗi cung ứng: Tắc nghẽn cảng, thiếu container, tăng cước phí.
• Rủi ro mất mát, hư hỏng hàng hóa trong vận chuyển.
• Rủi ro thiên tai và dịch bệnh.

>> Tham khảo: Hộ kinh doanh mới năm 2026 cần lưu ý gì khi kê khai thuế theo quy định mới?

e. Rủi ro pháp lý và quy định

• Rào cản phi thuế quan (NTBs): SPS, TBT, CBAM của EU.
• Tranh chấp hợp đồng, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
• Thay đổi luật pháp, quy tắc xuất xứ.

f. Rủi ro khác

• Rủi ro văn hóa và giao tiếp.
• Rủi ro an ninh mạng và công nghệ.
• Rủi ro môi trường và bền vững (ESG).

2. Tác động của các rủi ro trong bối cảnh 2026

Năm 2026, thương mại toàn cầu đối mặt với nhiều rủi ro chồng chéo. Căng thẳng Mỹ-Trung và thuế quan cao kỷ lục của Mỹ đã làm phân mảnh chuỗi cung ứng, đẩy chi phí logistics tăng vọt.

Xung đột tại Trung Đông tiếp tục ảnh hưởng đến tuyến đường biển, làm tăng “geopolitical premium” trên giá dầu và cước vận tải. EU áp dụng đầy đủ CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) từ 2026, tạo áp lực lớn lên các ngành thép, nhôm, xi măng, phân bón của Việt Nam.

>> Tham khảo: Tra cứu hóa đơn; Tra cứu hóa đơn điện tử.

Tại Việt Nam, dù xuất khẩu vẫn tăng trưởng, doanh nghiệp đối mặt nhiều thách thức:

• Thặng dư thương mại lớn với Mỹ dẫn đến nguy cơ bị điều tra chống lẩn tránh và áp thuế cao.
• Rủi ro lừa đảo thương mại tăng mạnh (hàng trăm vụ từ 2023-2026).
• Biến động tỷ giá VND/USD và chi phí tuân thủ tiêu chuẩn xanh cao.

Theo UNCTAD và các báo cáo Việt Nam, rủi ro này làm giảm lợi nhuận, gián đoạn sản xuất và thậm chí khiến một số doanh nghiệp phá sản.

Các ví dụ điển hình:

• Rủi ro thanh toán: Nhiều doanh nghiệp Việt xuất khẩu nông sản, dệt may sang châu Phi, Trung Đông bị đối tác từ chối nhận hàng hoặc trì hoãn thanh toán để ép giá.
• Rủi ro logistics: Khủng hoảng Biển Đỏ 2024-2026 buộc tàu phải đi vòng qua châu Phi, tăng thời gian vận chuyển 10-14 ngày và chi phí lên 30-50%.
• Rủi ro chính sách: Thuế quan Mỹ áp lên một số mặt hàng Việt Nam (thép, gỗ, pin mặt trời) do nghi ngờ lẩn tránh từ Trung Quốc.
• Rủi ro xanh: CBAM khiến doanh nghiệp xuất khẩu sang EU phải báo cáo phát thải carbon, nếu không tuân thủ sẽ bị phạt hoặc mất thị trường.

3. Biện pháp quản trị và giảm thiểu rủi ro

a. Phòng ngừa trước giao dịch

• Kiểm tra đối tác kỹ lưỡng (due diligence): Sử dụng dịch vụ tín dụng như Dun & Bradstreet, Coface, hoặc qua đại sứ quán.
• Chọn phương thức thanh toán an toàn: L/C (thư tín dụng) thay vì T/T hoặc Open Account.
• Mua bảo hiểm tín dụng xuất khẩu và bảo hiểm hàng hóa (All Risks).

>> Tham khảo: Cách lập hóa đơn thay thế theo Nghị định 70/2025/NĐ-CP.

b. Trong quá trình thực hiện

• Sử dụng Incoterms 2020 rõ ràng (FCA, CPT, DAP…).
• Đa dạng hóa thị trường và chuỗi cung ứng (China+1, nearshoring).
• Hợp đồng chi tiết, có điều khoản bất khả kháng (force majeure) và giải quyết tranh chấp (trọng tài quốc tế).

c. Quản trị tài chính

• Hedging tỷ giá qua hợp đồng tương lai, option.
• Đa dạng hóa nguồn vốn và đối tác ngân hàng.
• Xây dựng quỹ dự phòng rủi ro.

d. Chuyển đổi số và bền vững

• Áp dụng blockchain cho traceability (truy xuất nguồn gốc).
• Đầu tư công nghệ xanh để đáp ứng CBAM, EUDR.
• Xây dựng hệ thống quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM).

>> Tham khảo: Hóa đơn thương mại điện tử – Xu thế của doanh nghiệp tương lai.

Vai trò của Nhà nước: Hỗ trợ thông tin thị trường, quỹ bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, đàm phán FTA và hỗ trợ tranh tụng tại WTO.

Năm 2026, rủi ro thương mại quốc tế không giảm mà chuyển từ truyền thống sang “rủi ro lai” (geoeconomic, xanh, công nghệ). Doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ “phản ứng” sang “dự báo chủ động”.

Các SME nên hợp tác với forwarder, ngân hàng và hiệp hội ngành để chia sẻ thông tin và nguồn lực. Việc tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu đòi hỏi nâng cao năng lực quản trị rủi ro – đây chính là yếu tố quyết định sự sống còn và phát triển bền vững.

Kết luận

Các rủi ro trong thương mại quốc tế là không thể tránh khỏi, nhưng có thể kiểm soát và biến thành lợi thế cạnh tranh nếu doanh nghiệp có chiến lược rõ ràng.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu xuất khẩu lớn và hội nhập sâu rộng, việc nắm vững và quản trị tốt rủi ro sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ tránh tổn thất mà còn tận dụng cơ hội từ sự tái cấu trúc thương mại toàn cầu.

Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa quản trị rủi ro, đầu tư con người và công nghệ để sẵn sàng đối mặt với môi trường thương mại đầy biến động của năm 2026 và những năm tiếp theo.

Mọi thắc mắc hoặc muốn được tư vấn muốn được tư vấn về phần mềm hóa đơn điện tử E-invoice hoàn toàn miễn phí, Quý doanh nghiệp vui lòng liên hệ:

CÔNG TY PHÁT TRIỂN CÔNG NGHỆ THÁI SƠN

• Địa chỉ: Số 15, phố Đặng Thùy Trâm, phường Nghĩa Đô, Thành phố Hà Nội
• Tổng đài HTKH: 1900 4767 – 1900 4768
• Tel : 024.37545222
• Fax: 024.37545223
• Website: https://einvoice.vn/